در این مقاله نسبتاً جامع، ساز تار را به طور کامل به شما معرفی و همچنین تاریخچه این ساز و ساختمان آن را برای شما شرح میدهیم. در ابتدا به بررسی شخصیت این ساز به لحاظ احساسی و هنری میپردازیم. پس تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.

شناخت ساز تار از دیدگاه زیبایی شناسی

بسیاری از اساتید و نظریه پردازان موسیقی معتقدند سازهایی که در بغل گرفته میشوند و دستان نوازنده بر دسته ساز است، ارتباط بیشتری را میتوان با آنها برقرار کرد. کمی بررسی کردیم و این موضوع را با چند نوازنده تار در میان گذاشتیم تا علت آن ارتباط عمیق را بدانیم. آنها معتقد بودند وقتی به تار زخمه میزنیم، ارتعاش و طنین ایجاد شده از کاسه ساز به بدن ما منتقل میشود. این طنین حس خیلی خوبی را در ما ایجاد میکند و تجربه مشترک دیگر آنها این بود که وقتی مضراب میزنیم و پرده ای از ساز را میگیریم، حس و حال ناب و دلپذیری به ما دست میدهد. و همچنین از این که صدایی را با انگشتان خود تغییر میدهیم حال خیلی خوبی پیدا میکنیم. اگر به شکل ظاهری ساز تار دقت کرده باشید، شبیه به دل است. یا بهتر بگویم شبیه دو قلب است که از نوک به هم متصلند. شاید به این دلیل است که آن را ساز دل مینامند. بسیاری از اساتید موسیقی ایرانی تار را به عنوان مادر سازهای ایرانی میشناسند. صدای تار فراگیر و محزون است و حال و هوای کاملا شرقی دارد. وقتی زخمه یا همان مضراب به تار میخورد، انگار تاریخ و فرهنگ ایرانی پشت این مضراب نهفته است. به دلیل حال و هوای عرفانی و آرام بخش آن بسیاری از عرفا و شعرا و فیلسوفان ارادت خاصی به «تار» دارند. یاد این شعر از عارف و شاعر همدانی «بابا طاهر» افتادم که می گوید:

دلی دیرم چو مرغ پا شکسته

چو کشتی بر لب دریا نشسته

تو گویی طاهرا چون تار بنواز

صدا چون میدهد تار گسسته

و همچنین خالی از لطف نیست به شعر دیگری اشاره کنیم که با وصف زیبایی از تار که حال و هوای عرفانی آن را بیان میکند: خشک سیمی، خشک چوبی، خشک پوست/ از کجا می آید این آوای دوست؟...

بدون شک تفسیر این شعر اشاره به ارتباط صمیمی نوازنده و سازش دارد. به تعبیر دیگر میتوان اینگونه برداشت کرد که نوازنده میشود خالق و از چوب و سیم و پوست بی جان، چنین اصوات نافذ و با شکوهی ایجاد میکند و آنچه در دل دارد با زبان حال یعنی همان سازش بیان میکند. در مورد احساسات زیبایی که از نوازندگی تار ایجاد میشود، میتوان ساعتها حرف زد که در این مقال نمیگنجد. به امید خدا در مقالات بعدی بیشتر به آن خواهیم پرداخت.

تاریخچه ساز تار

تار در واژه نامه فارسی به معنی «زه یا رشته» میباشد. اگر بخواهیم قدمت ساز تار را بدانیم، این ساز در زمان فارابی موسیقیدان معروف ایرانی شکل گرفته و بعدها توسط صفی الدین ارموی و دیگر بزرگان به سمت تکامل پیش رفته است. تار فقط مختص به کشور ایران نیست. این ساز در گرجستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و همچنین بعضی دیگر از کشورهای این ناحیه رایج است ولی بعضاً با ساختاری کمی متفاوت تر. تار برگرفته از ذهن و ایده هنرمندان ایرانی است. دو نیم کاسه قرینه که به هم منطبقند. این قرینه سازی را در معماری ایرانی و همچنین نقاشی و خطاطی ایرانی نیز شاهد هستیم. اگر به اصفهان رفته و از کاخ هشت بهشت دیدن کرده باشید، حتما نقاشی هایی را که از دوران صفوی بر روی دیوارهای این کاخ وجود دارد، دیده اید. در بین آنها تصویری از ساز تار مربوط به آن زمان به چشم میخورد. و همچنین در بعضی آثار تاریخی در شهر شیراز، نقاشی تار «مربوط به دوره زندیه» دیده میشود که این نشان میدهد این ساز در آن دوران، متداول بوده است. تار داری 6 سیم است که قبلتر با 5 ساز به نواختن آن مشغول بودند. درویش خان جهت وسعت و گستره صدایی، سیم ششم را به این ساز اضافه نمود.

آشنایی با ساختمان تار

این ساز به لحاظ ظاهری از روبرو که به آن نگاه کنید شبیه به دو قلب بهم چسبیده است. و از پشت شبیه به یک انسان نشسته. تار از دو کاسه تشکیل شده. کاسه بزرگتر «کاسه اصلی» و کاسه کوچکتر «نقاره» نام دارد. روی هر دوی این کاسه ها پوست کشیده میشود. جنس کاسه ساز تار از چوب «توت» است و دسته آن چوب گردو. اما چرا توت؟ این چوب از لحاظ بافت های آن صدای بهتری نسبت به دیگر چوبها منعکس میکند و عده ای معتقدند تنها چوبی است که به دلیل تلخی خاصش، موریانه علاقه ای به خوردن آن نشان نمیدهد. هرچه چوب کاسه خشک تر باشد یا به قول معروف کهنه تر باشد، صدا دهی ساز بهتر میشود. خرک بروی پوست کاسه اصلی قرار میگیرد. در انتهای کاسه ساز، سیم گیر قرار دارد که سیمها در شیارهای آن قرار میگیرند. روی دسته تار از وسط دسته  نواری از جنس چوب چسبانده شده که از بالا تا پایین دسته امتداد دارد و در دو طرف آن نوارهایی از جنس قلم پای شتر چسبانیده شده است. علت نصب این نوارهای استخوانی به دو دلیل است. 1- زیبایی دسته ساز 2- استحکام استخوان (به دلیل انگشت گذاری مکرر ساییده نمیشود). در قسمت بالایی دسته ساز، جعبه ای وجود دارد که گوشی های تار در آن قرار گرفته و سیم ها پس از عبور از روی شیطانک داخل این جعبه می روند و به دور گوشی ها پیچیده میشوند. اگر بخواهیم تار را از نظر الگوی ساخت بررسی کنیم، خوش ساخت ترین الگو مربوط به استاد یحیی از تار سازان چیره دست اصفهان می باشد. میگویند استاد یحیی در تهیه و ساخت تار بسیار شکیبا بوده و در کار خود بسیار ذوق داشته است. سازهای یحیی از نظر صدا دهی و همچنین زیبایی حرف اول را میزده. گره های چوب را قرینه هم قرار میداده و در چهار گوشه کاسه ساز از آنها استفاده میکرده که به «چهارگل» معروف است. این طراحی بی نظیر از نشانه های بارز تارهای یحیی است.  این توضیحات به صورت کلی بود و در ادامه به تفصیل اجزای تار را شرح خواهیم داد.